Гэты пакет дакументаў адказвае на два розныя, але звязаныя пытанні. Канцэпцыя Выбарчага кодэкса апісвае, якой павінна быць паўнавартасная рэформа выбарчай сістэмы ў новай Беларусі: стабільныя правілы, незалежныя камісіі, празрыстае фінансаванне, роўны доступ да кампаніі, зразумелы разгляд скаргаў і абарона выбараў ад палітычных маніпуляцыяў. Гэта доўгатэрміновая архітэктура сумленных выбараў.

Астатнія дакументы патрэбныя для больш тэрміновай задачы: паказаць, як можна хутка правесці сумленныя выбары паводле міжнародных стандартаў нават у межах дзеючага Выбарчага кодэкса. Змяненне заканадаўства — гэта працяглы працэс, а палітычная неабходнасць правесці выбары паводле сумленных правілаў можа ўзнікнуць раней. Таму праекты пастаноў ЦВК і формы пратаколаў прапануюць практычныя працэдуры, якія можна ўкараніць хутка: адкрытае фарміраванне камісіяў, рэальны доступ назіральнікаў, празрыстую праверку подпісаў, зразумелы падлік галасоў і пратакол, у якім усе лічбы павінны сыходзіцца паміж сабой.

На працягу дзесяцігоддзяў выбары ў Беларусі фальсіфікаваліся, а дзяржава выбудоўвала сістэму, у якой вынік залежаў не ад свабоднага волевыяўлення грамадзян, а ад адміністрацыйнага кантролю. Выбарчыя камісіі фарміраваліся пад уладу, незалежных назіральнікаў адсоўвалі ад рэальнага працэсу, кандыдатаў маглі не дапусціць праз фармальныя працэдуры, падлік галасоў праходзіў непразрыста, а выніковыя лічбы немагчыма было праверыць.

Таму сэнс прапанаваных дакументаў — не проста палепшыць асобныя працэдуры, а зламаць саму магчымасць фальсіфікацыі. Замест сістэмы, у якой грамадзянам у канцы абвяшчаюць загадзя падрыхтаваны вынік, прапануецца парадак, пры якім кожны ключавы этап выбараў адкрыты, бачны і такі, што паддаецца праверцы: ад фарміравання камісіяў і допуску назіральнікаў да праверкі подпісаў, падліку бюлетэняў і публікацыі выніковых пратаколаў.

Дзеючы Выбарчы кодэкс змяшчае агульныя правілы пра назіранне, датэрміновае галасаванне, галасаванне па месцы знаходжання і падлік галасоў. Аднак гэтыя нормы пакідаюць занадта шмат прасторы для адвольнага прымянення.

Прапановы адрозніваюцца тым, што ператвараюць агульныя абяцанні ў канкрэтныя абавязкі. Не проста «подпісы ў падтрымку кандыдатаў правяраюцца», а праверка павінна зыходзіць з прэзумпцыі сапраўднасці подпісаў і даваць магчымасць выправіць тэхнічныя памылкі. Не проста «назіральнік прысутнічае», а ён павінен бачыць дакументы, скрыні, бюлетэні, падлік і атрымліваць копіі пратаколаў. Не проста «галасы падлічваюцца», а кожны бюлетэнь паказваецца, вынік абвяшчаецца ўслых, падлік ідзе без перапынку, а ўсе лічбы ў пратаколе павінны сыходзіцца паміж сабой.

Іншымі словамі, дакументы прапануюць абарону ад тых спосабаў фальсіфікацыі, якія беларусы бачылі дзесяцігоддзямі.

Цалкам гатовымі «на ўсе часы» гэтыя прапановы быць не могуць. Да моманту рэальнага транзіту можа змяніцца палітычная сітуацыя, склад удзельнікаў, тэхналогіі, міжнародны кантэкст і нават само дзеючае заканадаўства. Таму гэты пакет нельга ўспрымаць як дакумент, які можна проста дастаць з тэчкі і прымяніць без перагляду.

Але яго асноўная логіка не састарэе: сумленныя выбары павінны быць адкрытымі, правяральнымі і абароненымі ад адвольнага кіравання. Перад прымяненнем дакументы сапраўды трэба будзе абнавіць: праверыць тэрміны, паўнамоцтвы органаў, тэхнічныя рашэнні, патрабаванні бяспекі, новыя міжнародныя рэкамендацыі і рэальныя ўмовы ў краіне.

Лепш мець загадзя прадуманую аснову, якую можна хутка адаптаваць, чым пісаць правілы пад ціскам, калі кожная памылка будзе біць па даверы да першых сумленных выбараў у новай Беларусі.