У беларускім грамадстве занадта шмат траўматычных падзей застаюцца альбо схаванымі, альбо патлумачанымі праз прапаганду: савецкія рэпрэсіі, нямецкая акупацыя, Курапаты, Чарнобыль, знікненні палітыкаў і журналістаў, гвалт пасля 2020 года. З-за гэтага грамадзяне не маюць поўнага доступу да дакументаў, сем’і не ведаюць, што здарылася з іх блізкімі, а грамадства зноў і зноў сутыкаецца з беспакаранасцю.

Інстытут патрэбны, каб замяніць сакрэтнасць і міфы правяральнымі фактамі: адкрыць архівы, аднавіць імёны пацярпелых, сабраць сведчанні, растлумачыць механізмы гвалту і зрабіць так, каб абараніць будучыню ад паўтарэння масавых і сістэмных злачынстваў супраць чалавечнасці.

Інстытут будзе займацца не «гісторыяй увогуле», а тым, што сёння ў нас правісае — фактамі пра перыяды масавых і сістэмных злачынстваў супраць чалавечнасці. Гэта праца з архівамі: іх адкрыццё, сістэматызацыя і забеспячэнне доступу для грамадзян, даследчыкаў і журналістаў. Гэта аднаўленне імёнаў пацярпелых. Гэта збор сведчанняў, каб зафіксаваць досвед тых, хто перажыў рэпрэсіі і гвалт.

Акрамя гэтага, Інстытут будзе тлумачыць грамадству, што і чаму адбылося, праз адукацыю, даследаванні, выставы і публічныя праекты. І важная частка — сувязь з правасуддзем, каб сабраныя матэрыялы маглі выкарыстоўвацца для расследаванняў і аднаўлення справядлівасці.

Асобны Інстытут патрэбны таму, што праца з памяццю патрабуе незалежнага мандата і даверу. Калі даручыць яе звычайным ведамствам, кожнае будзе глядзець на мінулае праз сваю задачу: архіў — як на захаванне дакументаў, музей — як на экспазіцыю, следства — як на справу, школа — як тэму для навучання. Але ніхто не будзе адказваць за ўсю карціну цалкам.

Інстытут патрэбны, каб памяць не залежала ад палітычнай волі, ведамасных інтарэсаў або змены кіраўніцтва. Гэта павінен быць орган са спецыяльным законам, зразумелымі працэдурамі і публічнай падсправаздачнасцю, які працуе не «па даручэнні зверху», а як пастаянная гарантыя права грамадства на ісціну.

Пры падрыхтоўцы канцэпцыі ўлічваўся досвед краін, якія ўжо прайшлі праз працу з цяжкім мінулым: Германіі, Польшчы, Чэхіі, Славакіі, Літвы, Украіны, Румыніі, Венгрыі, Іспаніі і ПАР. Але ідэя не ў тым, каб скапіраваць чужую мадэль. З гэтага досведу ўзяты практычныя рашэнні і сфарміраваная мадэль, адаптаваная да беларускай сітуацыі.

Па-першае, гэта доступ да інфармацыі пра сябе і сваю сям’ю. Калі ў Вас ёсць сваякі, якія пацярпелі ад рэпрэсіяў або іншых формаў гвалту, Вы зможаце атрымаць дакументы, зразумець, што з імі адбылося, і аднавіць сямейную гісторыю.

Па-другое, гэта абарона ў сітуацыях, калі Вы самі сутыкаецеся з самавольствам. Інстытут фарміруе практыку, пры якой такія выпадкі фіксуюцца, дакументуюцца і не знікаюць бясследна. Гэта змяняе стаўленне дзяржавы да адказнасці за злачынствы супраць чалавечнасці.

Па-трэцяе, гэта зразумелыя і даступныя тлумачэнні складаных тэм праз адукацыю і публічныя праекты. Вам не трэба разбірацца ў разрозненых крыніцах, каб зразумець, як былі арганізаваныя рэпрэсіі і чаму яны адбываліся.

Прасцей кажучы, гэта пра магчымасць для кожнага чалавека атрымаць зразумелую інфармацыю пра сваю сям’ю і сваю краіну, якую можна праверыць, не залежаць ад закрытых архіваў і жыць у сістэме, дзе такія пытанні не замоўчваюцца, а разглядаюцца адкрыта і паслядоўна.

Тое, як краіна працуе з мінулым, уплывае на тое, якія высновы яна робіць для будучыні. Калі рэпрэсіі, хлусня і гвалт застаюцца схаванымі або апраўданымі, яны лёгка вяртаюцца ў новай форме. Калі ж грамадства ведае факты, імёны ахвяр, механізмы злачынстваў і цану беспакаранасці, яму складаней зноў прыняць самавольства як норму.

Для Беларусі памяць — гэта не спрэчка гісторыкаў, а аснова будучай прававой дзяржавы. Яна дапамагае аднавіць давер, вярнуць годнасць пацярпелым і выбудаваць такія інстытуты, у якіх улада больш не зможа хаваць гвалт за сакрэтнасцю і прапагандай.