У сучаснай Беларусі пракуратура стала не абаронцам законнасці, а часткай рэпрэсіўнай сістэмы. Яна павінна была спыняць незаконныя затрыманні, катаванні, фабрыкацыю спраў, ціск на адвакатаў і палітычна матываваныя прысуды, але на практыцы часта альбо падтрымлівала гэтыя працэсы, альбо заплюшчвала на іх вочы.

Пасля палітычнага транзіту нельга будзе проста пакінуць гэты інстытут у ранейшым выглядзе і чакаць, што ён пачне працаваць па-новаму. Пракуратура будзе адной з ключавых структур для вызвалення і рэабілітацыі пацярпелых, перагляду незаконных спраў, расследавання злачынстваў рэжыму і абароны людзей ад самавольства сілавых органаў. Калі яе не перабудаваць, старая логіка палітычнага пераследу можа захавацца нават пры новай уладзе.

Таму новы закон патрэбны як гарантыя таго, што пракуратура больш не будзе інструментам палітычнага кантролю. Яна павінна стаць інстытутам, які служыць закону, абараняе правы чалавека і дапамагае аднавіць давер да дзяржавы.

Па дзеючым законе пракуратура пабудавана як адзіная цэнтралізаваная сістэма шырокага нагляду. Яна сочыць за выкананнем заканадаўства амаль ва ўсіх сферах, каардынуе праваахоўныя органы, удзельнічае ў судах, кантралюе следства і выкананне пакаранняў. Такая мадэль робіць пракуратуру вельмі моцным органам агульнай дзяржаўнай улады.

У праекце роля пракуратуры факусуецца на крымінальным пераследзе, працэсуальным кіраўніцтве расследавання, падтрыманні абвінавачання ў судзе, наглядзе за законнасцю следства, аператыўна-вышуковай дзейнасці і ўтрымання людзей пад вартай. Гэта значыць акцэнт пераносіцца з агульнага кантролю над грамадствам і дзяржавай на справядлівае крымінальнае правасуддзе і абарону правоў чалавека там, дзе рызыка самавольства асабліва высокая.

Галоўнае адрозненне ў тым, што праект адводзіць пракуратуру ад ролі ўніверсальнага нагляднага органа і часткі жорсткай вертыкалі. Замест гэтага прапануецца пракуратура, якая працуе ў межах крымінальнага правасуддзя, дзейнічае паводле закону, не абслугоўвае палітычную ўладу і адказвае за абарону правоў чалавека.

Міжнародная практыка не прапануе адзіную мадэль пракуратуры для ўсіх краін. У розных дзяржавах пракуроры могуць мець розны аб'ём паўнамоцтваў. Але агульны дэмакратычны стандарт у тым, што пракуратура перш за ўсё павінна быць часткай крымінальнага правасуддзя: кіраваць расследаваннем, падтрымліваць абвінавачанне ў судзе, сачыць за законнасцю следства і абараняць правы ўдзельнікаў працэсу.

Дзейны беларускі закон захоўвае больш шырокую і атрыманую ў спадчыну ад савецкай сістэмы мадэль пракуратуры. Яна выступае не толькі як удзельнік крымінальнага правасуддзя, але і як орган агульнага нагляду за выкананнем заканадаўства амаль ва ўсіх сферах. Такая мадэль дае пракуратуры вельмі вялікі ўплыў на дзяржаўныя органы, арганізацыі, службовых асоб і грамадзян, а значыць стварае рызыку падмены суда, амбудсмэна і іншых інстытутаў абароны правоў.

Праект бліжэй да сучаснай еўрапейскай логікі. Ён канцэнтруе ролю пракуратуры там, дзе яна сапраўды неабходная: крымінальны пераслед, працэсуальнае кіраўніцтва расследаваннем, падтрыманне абвінавачання, нагляд за следствам, аператыўна-вышуковай дзейнасцю і месцамі пазбаўлення волі. Іншымі словамі, пракуратура перастае быць універсальным кантралёрам усёй дзяржавы і становіцца спецыялізаваным інстытутам справядлівага крымінальнага правасуддзя.

Гэта асабліва важна для Беларусі пасля досведу палітычных рэпрэсій. Міжнародны падыход патрабуе, каб пракурор быў незалежным, бесстароннім, палітычна нейтральным і дзейнічаў на аснове закону, а не інтарэсаў улады. Таму праект не проста мяняе пералік паўнамоцтваў, а прапануе іншую філасофію пракуратуры: менш агульнага кантролю над грамадствам, больш адказнасці за законнасць расследавання, правы чалавека і справядлівы суд.

Па дзейным законе прызначэнне пракурораў пабудавана як частка вертыкалі. Ключавыя рашэнні прымаюцца зверху: Генеральнага пракурора прызначае Прэзідэнт са згоды Савета Рэспублікі, сам Генеральны пракурор прызначае значную частку кіраўнікоў і пракурораў, а ніжэйстаячыя кадравыя рашэнні праходзяць праз сістэму падпарадкаваных пракурораў. Для грамадзяніна гэтая працэдура застаецца нябачнай, бо незразумела, хто і па якіх крытэрыях трапляе ў пракуратуру, як правяраецца ягоная прыстойнасць і ці можна паўплываць на адбор.

Праект прапануе іншую логіку. Прызначэнне пракурора пачынаецца з адкрытага адбору. Чалавек павінен адпавядаць устаноўленым патрабаванням, падаць дакументы, прайсці кваліфікацыйны іспыт, спецыяльную праверку, сумоўе, ацэнку прафесійных і маральных якасцяў, патрапіць у рэзерв, прайсці падрыхтоўку і толькі потым удзельнічаць у конкурсе на канкрэтную пасаду.

Важнае адрозненне ў тым, што ў адборы з'яўляецца Сойм пракурораў — орган пракурорскага самакіравання. Ён не проста афармляе нечае рашэнне, а арганізуе конкурс, ацэньвае кандыдатаў, улічвае рэйтынг, правярае добрапрыстойнасць і накіроўвае прадстаўленне аб прызначэнні. Пры гэтым грамадскія арганізацыі і грамадзяне могуць падаваць інфармацыю аб добрапрыстойнасці кандыдата, а адмову ў залічэнні ў рэзерв можна абскардзіць у судзе.

Сэнс змен у тым, каб прызначэнне пракурораў перастала быць зачыненай часткай адміністрацыйнай вертыкалі. Праект робіць яго больш празрыстым, прафесійным і правяраемым. Пракурор павінен прыходзіць у сістэму не па асабістай лаяльнасці, а праз конкурс, веды, рэпутацыю і здольнасць служыць закону.

Праект вызначае пракурорскае самакіраванне як калектыўнае вырашэнне пытанняў забеспячэння дзейнасці пракуратуры. Ён прадугледжвае сходы пракурораў, Асамблею пракурораў і Сойм пракурораў. Праз гэтыя органы павінны вырашацца пытанні адбору кадраў, прафесійнай этыкі, дысцыплінарнай адказнасці, абароны незалежнасці пракурораў, нагрузкі, навучання і арганізацыі працы. Гэта створыць усярэдзіне сістэмы процівагу цвёрдай вертыкалі, дзе ўсё залежыць ад указання зверху.

Для грамадзяніна гэта важна таму, што залежны пракурор не можа надзейна бараніць закон. Калі пракурор баіцца начальства ці палітычнай улады, ён хутчэй будзе выконваць указанне, чым спыняць незаконны пераслед, катаванні, фабрыкацыю справы ці ціск на сведкаў. Самакіраванне трэба, каб пракурор адчуваў апору не ў асабістай лаяльнасці да кіраўніцтва, а ў законе, прафесійных правілах і падтрымцы незалежнага пракурорскага асяроддзя.

Пры гэтым самакіраванне не азначае зачыненую карпарацыю без кантролю. Наадварот, праект звязвае яго з конкурсным адборам, праверкай добрапрыстойнасці, дысцыплінарнымі працэдурамі, адкрытасцю рашэнняў і магчымасцю судовага абскарджання. Сэнс пракурорскага самакіравання — зрабіць пракуратуру больш самастойнай ад палітычнай улады, але адначасова больш адказнай перад законам і грамадствам.