• Упаўнаважаны па правах чалавека — гэта не «яшчэ адно ведамства», а незалежны абаронца чалавека ад самавольства ўлады. Ён дзейнічае не па ўказцы, а паводле закона і Канстытуцыі, і ўмяшанне ў яго дзейнасць забароненае і караецца паводле закона. Гэта прынцыпова адрозніваецца ад звычайнай дзяржаўнай структуры, падпарадкаванай начальству.

• Ён мае спецыяльныя інструменты: бясплатна прымае скаргі, патрабуе дакументы ад любых органаў і ў патрэбных выпадках дамагаецца іх праз суд. Ён мае права прыходзіць без папярэджання ў турмы і іншыя закрытыя ўстановы, каб праверыць, ці не парушаюцца там правы людзей.

• Калі закон або рашэнне ўлады шкодзіць людзям, Упаўнаважаны звяртаецца ў суд і нават у Канстытуцыйны Суд, а пры масавых парушэннях ініцыюе парламенцкія слуханні. Гэта робіць яго рэальным засцерагальнікам сістэмы, а не прасіцелем у чыноўнікаў.

• Нарэшце, ён працуе адкрыта: рыхтуе публічны штогадовы даклад для парламента, мае ўласны офіс і фінансавую самастойнасць — яшчэ адзін шчыт ад ціску. Усё гэта разам і адрознівае яго ад звычайнай дзяржаўнай арганізацыі.

• Сем гадоў — гэта пра незалежнасць. Тэрмін знаходжання Упаўнаважанага на пасадзе даўжэйшы за тэрмін паўнамоцтваў дэпутатаў парламента (чатыры гады), таму пераможцы выбараў не змогуць адразу пасля змены большасці замяніць яго «пад сябе». Ён працуе адзін раз, без паўторнага тэрміну, таму не азіраецца на тое, «каб спадабацца для пераназначэння», а спакойна робіць сваю працу — абараняе правы людзей.

• Гэты тэрмін не выпадковы. Ён адпавядае міжнародным рэкамендацыям адносна незалежнасці амбудсменаў: мандат павінен быць дастаткова працяглым, але абмежаваным у часе. Сем гадоў якраз даюць устойлівасць і пры гэтым не ператвараюць пасаду ў пажыццёвую.

• Першым Упаўнаважаным зможа стаць беларус з бездакорнай рэпутацыяй у справе абароны правоў чалавека. Паводле праекта гэта грамадзянін Рэспублікі Беларусь з вышэйшай адукацыяй, прызнанай рэпутацыяй абаронцы правоў, высокімі маральнымі якасцямі і не менш як сямігадовым досведам працы ў гэтай сферы — ад праваабарончай і юрыдычнай да навуковай або міжнароднай.

• Выбірае Сойм па выніках адкрытага конкурсу на сем гадоў без права паўторнага прызначэння. На час мандату палітычная дзейнасць выключаная. Гэта зроблена для таго, каб пасаду заняў незалежны прафесіянал, а не «свой чалавек па званку».

• У агульным выпадку ананімныя скаргі Упаўнаважаны не прымае. У праекце прама сказана: без указання асобы зварот не разглядаецца, за выключэннем рэдкіх выпадкаў, калі, на думку Упаўнаважанага, неабходна неадкладна ўмяшацца, каб абараніць людзей.

• Пры гэтым вашая асоба і даныя абароненыя. Закон абавязвае захоўваць канфідэнцыйнасць, забараняе любы пераслед за скаргу і дазваляе дзейнічаць так, каб не нашкодзіць заяўніку. То бок вы паведамляеце звесткі пра сябе, але Упаўнаважаны трымае іх у сакрэце і ўключае абарончыя меры.

• Яго абараняюць закон і спецыяльныя гарантыі незалежнасці. Умяшанне ў дзейнасць Упаўнаважанага або перашкоды яму — забароненыя і цягнуць адказнасць паводле закона.

• Сам Упаўнаважаны мае недатыкальнасць. Яго нельга затрымаць, арыштаваць, правесці вобшук або пазбавіць свабоды без згоды Сойма. Крымінальную справу можа ўзбудзіць толькі Генеральны пракурор і таксама са згоды Сойма. Імунітэт распаўсюджваецца і на заявы, зробленыя ім па службе, у тым ліку пасля заканчэння тэрміну паўнамоцтваў. Гэта абарона ад «ціску па тэлефоне» і ад расправы за нязручныя рашэнні.

• Акрамя таго, Упаўнаважаны самастойны ў выбары прыярытэтаў і формаў працы, яго акты не патрабуюць ніякага знешняга ўзгаднення. То-бок ён падсправаздачны закону і грамадству, а не чыноўнікам, якія могуць быць аб’ектам яго праверак.

• Так. Яго інструменты — не «лісты ў нікуды», а юрыдычныя дзеянні. Ён можа патрабаваць дакументы і тлумачэнні ад любых органаў, без папярэджання прыходзіць у турмы і іншыя закрытыя ўстановы і праводзіць праверкі на месцы. Калі правы парушаныя, ён звяртаецца ў суд або непасрэдна ў Канстытуцыйны Суд, а пры масавых праблемах ініцыюе парламенцкія слуханні. На яго публічны даклад абавязаныя рэагаваць: пытанне выносіцца на ўзровень парламента і прымушае сістэму рухацца. Усё гэта дае рэальны рычаг змяняць практыку, а не проста прасіць.

• Але важная і культура. Уладам трэба будзе навучыцца сістэмна паважаць правы чалавека, а грамадзянам — адстойваць свае правы спакойна і паслядоўна. Гэта таксама зона адказнасці Упаўнаважанага: прасоўваць правы чалавека ў грамадстве, весці асветніцкую працу, тлумачыць «як гэта працуе» і дапамагаць людзям карыстацца сваімі правамі. Змены не адбываюцца за адзін дзень, але з’яўленне незалежнага інстытута паскарае гэты працэс і задае новыя стандарты паводзінаў для ўсіх.

• Арганічны закон — гэта закон, які разгортвае нормы Канстытуцыі ў зразумелыя штодзённыя правілы. Канстытуцыя задае рамку, а арганічны закон напаўняе яе канкрэтным зместам.

• У праекце Канстытуцыі ўказана, што Сойм прымае тры віды законаў: канстытуцыйныя, арганічныя і ардынарныя, і для кожнага ўстаноўлены свой парог прыняцця.

• Звычайны, то бок ардынарны, закон прымаецца простай большасцю ад тых, хто ўдзельнічае ў галасаванні, але пры гэтым не менш як адной трэці ад канстытуцыйнага складу парламента.

• Арганічны закон патрабуе ўжо большасці ад усяго канстытуцыйнага складу Сойма, таму яго складаней прыняць і лягчэй абараніць ад сітуацыйных змен.

• А канстытуцыйны закон мае найвышэйшы бар’ер: ён ухваляецца ў трэцім чытанні трыма пятымі ад канстытуцыйнага складу, а змены ў асноўныя раздзелы дадаткова прымаюцца праз рэферэндум.

• Па сутнасці, чым глыбей закон умешваецца ў уладную будову, тым шырэйшай павінна быць згода для яго прыняцця. Гэта і ёсць гарантыя прадказальнасці і ўстойлівасці правіл, ад якіх залежыць жыццё кожнага беларуса.

Абмеркаваць праект і прапанаваць праўкі можна на некалькіх адкрытых пляцоўках:

• на сайце https://prastora.info

• у мабільным дадатку SVAE (у супольнасці «праект закона «Праект Канстытуцыі Беларусі»)

• а таксама на платформе «Тры Сланы» http://tryslany.com

На кожнай з іх Вы можаце пакінуць каментар да канкрэтнага артыкула або агульны водгук — ананімна або пад сваім імем. Усе пляцоўкі абараняюць персанальныя даныя. Прапановы з гэтых рэсурсаў рэгулярна збіраюцца і перадаюцца ў рабочую групу для разгляду.