• Каб Канстытуцыйны Суд сапраўды абараняў Канстытуцыю і вашыя правы, а не чыюсьці асабістую выгаду. Сёння яго работа ў значнай ступені залежыць ад палітычнай волі прэзідэнта, адкрытасць слабая, а шлях для звычайнага беларуса да канстытуцыйнай абароны заблытаны і ненадзейны. На практыцы гэта азначае: нават калі права парушана, дабіцца справядлівага рашэння амаль немагчыма.

• Новы закон выпраўляе гэтую сітуацыю. Ён узмацняе калегіяльнасць і публічнасць, уводзіць зразумелыя працэдуры і тэрміны, робіць рашэнні празрыстымі і матываванымі, а сам Суд — арганізацыйна і фінансава самастойным. Сэнс просты: Канстытуцыйны Суд працуе па ясных правілах, трымае аднолькавую дыстанцыю ад усіх галінаў улады і ставіць на першае месца вяршэнства Канстытуцыі і абарону правоў чалавека.

• Паводле праекта змяняецца сам профіль Суда: замест 12 суддзяў будзе 15; прызначаюць аднойчы і на 9 гадоў без права паўторнага прызначэння; кожныя тры гады склад абнаўляецца на трэць — гэта ўбудаваная ратацыя, каб захоўваць пераемнасць працы і не дапускаць «перазагрузку» складу пад адну палітычную сілу.

• Двухузроўневая мадэль Павет–Грамада гэта Працэдура таксама змяняецца ў бок канкурэнцыі і балансу. Кандыдатаў спачатку адбіраюць праз адкрыты конкурс, потым тры розныя асобы ўносяць паданні — Прэзідэнт, Старшыня Сойма і Старшыня Вярхоўнага Суда — прычым на кожную вакансію павінна быць не менш як двое прэтэндэнтаў. Рашэнне прымае Сойм тайным галасаваннем большасцю ад усяго канстытуцыйнага складу. У суме гэта прадухіляе кантроль адной палітычнай сілы і робіць Суд устойлівым і незалежным.

• Для кантрасту: цяпер суддзяў 12, тэрмін 11 гадоў з магчымасцю паўторнага прызначэння, і іх абірае падкантрольны прэзідэнту Усебеларускі народны сход па яго паданні. Адсюль і залежнасць суддзяў ад тых, хто вырашае, ці падаўжаць іх паўнамоцтвы. Праект гэтую залежнасць прыбірае.

• У праекце Канстытуцыі закладзена пашырэнне доступу да канстытуцыйнага правасуддзя, у тым ліку індывідуальная канстытуцыйная скарга грамадзяніна. Гэта рэзка павялічыць паток спраў і запатрабуе ўстойлівай калегіяльнай працы з магчымасцю дзяліць справы па палатах і выносіць самыя складаныя на агульны склад. Таму ў праекце колькасць суддзяў павышана да 15, у той час як цяпер іх 12. Так Суд стане больш аператыўным, разнастайным па экспертызе і менш залежным ад «моцнай фігуры» ўнутры, а рашэнні — больш узважанымі.

• Ёсць і арганізацыйны разлік: пры большым складзе лягчэй фарміраваць стабільныя калегіі па пяць суддзяў і пры гэтым захоўваць кворум для пленарных пасяджэнняў. У выніку Суд будзе спраўляцца з новым аб’ёмам і трымаць высокі стандарт якасці.

• Ратацыя — гэта планаванае частковае абнаўленне складу Канстытуцыйнага Суда праз роўныя прамежкі часу. Суд не мяняюць адразу цалкам, а кожныя тры гады ён абнаўляецца на адну трэць. Каб запусціць гэты цыкл, першы склад прызначаюць на розныя тэрміны — тры, шэсць і дзевяць гадоў, а хто на колькі — вызначаецца жараб’ёўкай. Далей суддзі сыходзяць па заканчэнні сваіх тэрмінаў, і ратацыя адбываецца аўтаматычна.

• Навошта гэта трэба? Для стабільнасці і незалежнасці. Паступовае абнаўленне захоўвае памяць інстытута, абараняе Суд ад рэзкіх палітычных хістанняў і дае грамадству прадказальнасць і давер: у складзе заўсёды ёсць і вопыт, і свежы погляд, а не адна каманда пад актуальную ўладу.

• Так, зможаце. Праект прама дае права кожнаму звярнуцца ў Канстытуцыйны Суд, калі вы лічыце, што парушаныя вашыя канстытуцыйныя правы. Падаць скаргу можна напрамую пасля таго, як вы прайшлі звычайныя суды і выкарысталі стандартныя абскарджанні, то-бок вычарпалі апеляцыі і іншыя інстанцыі.

• Цяпер дапускаецца толькі «частковая» скарга. Суд правярае толькі закон, ужыты менавіта ў вашай справе. Праект уводзіць паўнавартасную канстытуцыйную скаргу. Можна будзе абскардзіць любое парушэнне канстытуцыйных правоў, калі іншыя сродкі ўжо вычарпаныя. Патрабаванні да формы і доказаў прапісаныя ў законе, каб працэдура была зразумелай і даступнай.

• Каб выключыць уплыў адной палітычнай сілы, у праекце закладзена шматступенная працэдура фарміравання Канстытуцыйнага Суда. Кандыдатаў адбіраюць праз адкрыты конкурс. Затым тры розныя суб’екты ўлады — Прэзідэнт, Старшыня Сойма і Старшыня Вярхоўнага Суда — уносяць свае прапановы ў парламент, прычым на адно месца павінна быць не менш за двух кандыдатаў. Канчатковае рашэнне прымае Сойм большасцю ад усяго складу. Суддзю прызначаюць адзін раз на дзевяць гадоў, без пераназначэння, а кожныя тры гады абнаўляецца трэць складу. Гэта не дазваляе сабраць «свой» Суд пад адну каманду.

• Далей дзейнічаюць абарончыя механізмы. Бюджэт Канстытуцыйнага Суда зацвярджаецца асобна і не можа быць скарочаны без яго згоды. Звольніць суддзю за «непажаданае» рашэнне нельга: у законе выразна прапісаныя падставы і парадак. У сукупнасці гэта робіць Суд незалежным ад чыіхсьці ўказанняў — ад адбору кандыдатаў і галасавання да фінансавання і гарантый статусу. Суд павінен быць падсправаздачны толькі Канстытуцыі і грамадзянам.

• Ужо прынятыя рашэнні нікуды не знікаюць. Яны працягваюць дзейнічаць і застаюцца абавязковымі, каб не ўзнік прававы вакуум. Рэформа змяняе правілы на будучыню — склад Суда, працэдуры, доступ грамадзянаў, — але не адмяняе аўтаматычна мінулыя пастановы.

• Калі з цягам часу з’явяцца сур’ёзныя падставы перагледзець прававую пазіцыю, гэта будзе зроблена па зразумелай працэдуры новым складам Суда і з публічнай матывацыяй. Іншымі словамі, краіна атрымае абноўлены, незалежны Суд, а прававая вызначанасць захаваецца.

• Арганічны закон — гэта закон, які разгортвае нормы Канстытуцыі ў зразумелыя штодзённыя правілы. Канстытуцыя задае рамку, а арганічны закон напаўняе яе канкрэтным зместам.

• У праекце Канстытуцыі ўказана, што Сойм прымае тры віды законаў: канстытуцыйныя, арганічныя і ардынарныя, і для кожнага ўстаноўлены свой парог прыняцця.

• Звычайны, то-бок ардынарны, закон прымаецца простай большасцю ад тых, хто ўдзельнічае ў галасаванні, але пры гэтым не менш як адной трэці ад канстытуцыйнага складу парламента.

• Арганічны закон патрабуе ўжо большасці ад усяго канстытуцыйнага складу Сойма, таму яго складаней прыняць і лягчэй абараніць ад сітуацыйных змен.

• А канстытуцыйны закон мае найвышэйшы бар’ер: ён ухваляецца ў трэцім чытанні трыма пятымі ад канстытуцыйнага складу, а змены ў асноўныя раздзелы дадаткова прымаюцца праз рэферэндум.

• Па сутнасці, чым глыбей закон умешваецца ў уладную будову, тым шырэйшай павінна быць згода для яго прыняцця. Гэта і ёсць гарантыя прадказальнасці і ўстойлівасці правіл, ад якіх залежыць жыццё кожнага беларуса.

Абмеркаваць праект і прапанаваць праўкі можна на некалькіх адкрытых пляцоўках:

• на сайце https://prastora.info

• у мабільным дадатку SVAE (у супольнасці «Праект Канстытуцыі Беларусі»)

• а таксама на платформе «Тры Сланы» http://tryslany.com

На кожнай з іх Вы можаце пакінуць каментар да канкрэтнага артыкула або агульны водгук — ананімна або пад сваім імем. Усе пляцоўкі абараняюць персанальныя даныя. Прапановы з гэтых рэсурсаў рэгулярна збіраюцца і перадаюцца ў рабочую групу для разгляду.