Калі абмежавацца толькі вызваленнем, гэта не адновіць давер. Людзям патрэбны не толькі свабода і адмена дрэнных законаў, але і перагляд незаконных спраў, пакрыццё шкоды, адказнасць вінаватых і рэформы судоў, пракуратуры, следчых і сілавых органаў. Менавіта таму дакумент разглядае адказнасць не як асобныя крымінальныя справы, а як частку пераходнага правасуддзя разам з устанаўленнем ісціны, кампенсацыяй шкоды, гарантыямі непаўтору і інстытуцыянальнымі рэформамі.

Ёсць і практычная рызыка. Калі рэпрэсіўныя законы адмененыя, але людзі і інстытуты, якія прымянялі гвалт і беззаконне, застаюцца без ацэнкі і наступстваў, старая сістэма можа хутка вярнуцца ў новай форме. Без адказнасці за грубыя парушэнні правоў чалавека змена ўлады можа застацца проста зменай людзей ва ўладзе, а не аднаўленнем справядлівасці.

Для чалавека, якога катавалі, незаконна судзілі, пазбавілі працы, сем'і ці дома, прымусілі з'ехаць з краіны, пазбавілі магчымасці бяспечна вярнуцца, пакінулі без дзейнага пашпарта ці пераследавалі ўжо за мяжой, такое прымірэнне выглядала б як працяг несправядлівасці. Права ахвяраў на ісціну, справядлівасць, абарону і пакрыццё шкоды нельга адмяніць дзеля палітычнай выгоды або хуткага грамадскага спакою.

Але справядлівасць таксама не павінна ператварацца ў бясконцую вайну з мінулым. Сумясціць гэтыя задачы можна праз сумленную працэдуру: дзяржава прызнае маштаб рэпрэсій, у тым ліку транснацыянальныя рэпрэсіі, адкрывае архівы, вызваляе і рэабілітуе пацярпелых, кампенсуе шкоду, расследуе самыя цяжкія злачынствы і рэфармуе інстытуты, якія зрабілі гвалт магчымым. Пры гэтым адказнасць павінна быць індывідуальнай, даказанай і справядлівай, а не калектыўнай і аўтаматычнай.

Грамадства можа рухацца далей толькі тады, калі ахвяры не адчуваюць, што іх зноў прымусілі саступіць дзеля «стабільнасці», а людзі, якія не ўдзельнічалі ў злачынствах, не жывуць у страху агульнай расправы. Таму мэта пераходнага правасуддзя — не раскалоць Беларусь на вінаватых і правых назаўжды, а аднавіць давер праз праўду, адказнасць і гарантыі, што рэпрэсіі больш не паўторацца.

Адказнасць і люстрацыя вырашаюць розныя задачы.

Адказнасць патрэбная там, дзе ёсць канкрэтнае парушэнне закона: катаванні, незаконнае затрыманне, фабрыкацыя справы, загадзя неправасудны прысуд, гвалт, пераслед. У такім выпадку дзяржава павінна ўстанавіць, што менавіта зрабіў канкрэтны чалавек, якія ёсць доказы, хто пацярпеў і якое пакаранне справядлівае. Гэта пытанне суда, віны і пакарання.

Люстрацыя працуе інакш. Яна не гаворыць, што чалавек абавязкова злачынец, і не замяняе крымінальную справу. Яе задача адказаць на іншае пытанне: ці можна даверыць чалавеку ключавую дзяржаўную пасаду ў новай дэмакратычнай Беларусі, калі ён быў звязаны з рэпрэсіўнай сістэмай, хавае сваю ролю ці можа перанесці старыя практыкі ў новыя інстытуты.

Суд адказвае за злачынствы і пакаранне, а люстрацыя — за абарону дзяржавы ад схаваных залежнасцяў, аўтарытарнага рэваншу і страты даверу. Разам яны з'яўляюцца часткай пераходнага правасуддзя, але кожная мера павінна прымяняцца па сваіх правілах, з доказамі, правам на абарону і магчымасцю абскарджання.

Расследаваць і судзіць такія справы не павінны тыя ж людзі і структуры, якія ўдзельнічалі ў рэпрэсіях ці пакрывалі іх. Таму спачатку патрэбная праверка і перабудова самой сістэмы правасуддзя. Суддзі, пракуроры і следчыя, якія маюць дачыненне да незаконных прысудаў, катаванняў, фабрыкацыі спраў або палітычнага пераследу, не павінны весці такія працэсы. Для расследавання найбольш сур'ёзных парушэнняў спатрэбяцца незалежныя следчыя і пракурорскія групы, спецыяльна падрыхтаваныя суддзі, абарона ад ціску, удзел пацярпелых і грамадскі кантроль.

На першых этапах беларускай сістэме можа не хапаць даверу, досведу і незалежнасці, каб самастойна весці самыя складаныя справы. Таму магчыма міжнародная падтрымка не ў выглядзе замены беларускага правасуддзя, а ў выглядзе яго ўзмацнення. Размова можа ісці аб спецыяльна падрыхтаваных саставах у нацыянальных судах, удзеле міжнародных суддзяў, пракурораў, следчых і экспертаў, дапамозе ў рабоце з доказамі, абароне ахвяраў і сведкаў, навучанні беларускіх юрыстаў і міжнародным маніторынгу першых працэсаў.

Такі падыход ужо прымяняўся ў розных краінах пасля масавых парушэнняў правоў чалавека: праз змешаныя або інтэрнацыяналізаваныя судовыя механізмы, убудаваныя ў нацыянальную сістэму. Для Беларусі найбольш рэалістычнай выглядае не перадача ўсіх справаў міжнароднаму суду, а правядзенне найбольш значных і рэзанансных працэсаў у беларускіх судах з міжнародным удзелам. Гэта дазволіць паказаць, што новая сістэма правасуддзя дзейнічае не па логіцы старога рэжыму, а паводле закону, з прафесійнымі расследаваннямі, незалежнымі суддзямі і зразумелымі гарантыямі для ахвяраў і абвінавачаных.

Да адказнасці будуць прыцягваць тых, хто асабіста мае дачыненне да грубых і сістэматычных парушэнняў правоў чалавека. Гаворка ідзе пра кіраўнікоў, якія стваралі і накіроўвалі рэпрэсіўную палітыку, аддавалі загады ці пакрывалі злачынствы, і пра выканаўцаў, якія катавалі, збівалі, фабрыкавалі справы, выносілі заведама неправасудныя рашэнні, незаконна затрымлівалі людзей, пазбаўлялі іх абароны ці стваралі ўмовы жорсткага абыходжання. Важна, што адказнасць не павінна будавацца па прынцыпе калектыўнай віны. Сам факт працы ў судзе, міліцыі, пракуратуры, адміністрацыі ці дзяржаўных СМІ яшчэ не азначае крымінальную адказнасць.

Пры гэтым важна разумець, што пасля дэмакратычнага транзіту спраў будзе вельмі шмат: тысячы пацярпелых, мноства эпізодаў і вялікая колькасць людзей, якія маглі мець дачыненне да рэпрэсій. Калі паспрабаваць адначасова расследаваць усё, сістэма проста захлынецца, а якасць спраў упадзе. Гэта можа прывесці да слабых абвінавачанняў, апраўданняў, мяккіх прысудаў і новага расчаравання людзей у правасуддзі.

Таму прапануецца стратэгія прыярытэтаў. Найперш павінны разглядацца самыя сур'ёзныя справы і справы супраць тых, хто нясе найбольшую адказнасць: не толькі вышэйшыя кіраўнікі, якія аддавалі загады і стваралі рэпрэсіўную палітыку, але і тыя выканаўцы на месцах, чые дзеянні былі асабліва жорсткімі або мелі цяжкія наступствы для людзей, а таксама справы, па якіх ёсць моцны доказ.

У абвінавачаных павінны быць усе базавыя правы, якіх сам рэжым часта пазбаўляў сваіх апанентаў: права ведаць канкрэтнае абвінавачанне, мець адваката, знаёміцца з матэрыяламі справы, аспрэчваць доказы, выклікаць сведкаў, даваць тлумачэнні ці маўчаць, атрымліваць рашэнне незалежнага суда і абскарджваць прысуд. Новая дэмакратычная Беларусь не можа аднаўляць справядлівасць метадамі старой сістэмы праз загадзя прызначаных вінаватых, зачыненыя матэрыялы, ціск на суд і прысуды па палітычным запыце.

Правы абвінавачаных — гэта абарона не толькі для іх, але і для ўсяго грамадства. Калі віна даказаная сапраўды, такі прысуд будзе мець вагу для ахвяраў, для грамадзян і для міжнародных партнёраў. Калі ж працэсы будуць выглядаць як расправа, яны падарвуць давер да новай улады і дадуць падставу ставіць пад сумнеў саму ідэю адказнасці. Таму будучыя працэсы павінны будавацца на міжнародных стандартах, незалежным судзе, праве на абарону і справядлівым расследаванні.

Усеагульная амністыя за грубыя парушэнні правоў чалавека немагчымая. Нельга абмяняць катаванні, незаконныя прысуды, гвалт або смерць людзей у зняволенні на абяцанне «расказаць праўду» і пасля гэтага закрыць пытанне. Для пацярпелых гэта азначала б, што дзяржава зноў паставіла палітычную выгоду вышэй за іх права на справядлівасць.

Але прызнанне віны і дапамога расследаванню могуць улічвацца пры прызначэнні пакарання. Калі чалавек сапраўды дапамагае ўстанавіць ісціну, перадае дакументы або дапамагае расследаваць больш цяжкія злачынствы, гэта можа стаць падставай для змякчэння адказнасці ў асобных выпадках.

Супрацоўніцтва са следствам можа ўплываць на меру пакарання, але не павінна ператварацца ў спосаб пазбегнуць адказнасці за самыя цяжкія парушэнні. Праўда важная, але яна не можа купляцца коштам новай беспакаранасці.

Чалавек, які ўжо прайшоў праз гвалт, турму, катаванні, звальненне ці пагрозы, не павінен зноў плаціць асабістай бяспекай за тое, што дапамагае ўсталяваць ісціну. Таму ўдзел у справах павінен быць добраахвотным, усвядомленым і бяспечным: з прававой дапамогай, псіхалагічнай падтрымкай, абаронай персанальных дадзеных і зразумелым тлумачэннем, дзе і як будуць выкарыстоўвацца ягоныя паказанні.

Асабліва важна не ператвараць ахвяру ў «крыніцу доказаў», якую зноў і зноў прымушаюць пераказваць траўматычны досвед розным органам. Патрэбны беражлівыя працэдуры: мінімізацыя паўторных допытаў, магчымасць даваць паказанні ў бяспечным фармаце, абарона ад ціску і помсты, канфідэнцыяльнасць даных, а ў небяспечных выпадках — спецыяльныя меры фізічнай абароны для чалавека і яго сям'і.

Сэнс у тым, каб чалавек не аказваўся перад выбарам: маўчаць дзеля бяспекі ці казаць дзеля справядлівасці. Новая сістэма павінна сама ўзяць на сябе адказнасць за абарону тых, хто дапамагае ёй аднаўляць ісціну. Інакш правасуддзе будзе выглядаць правільным на паперы, але для пацярпелых зноў стане крыніцай страху.

Міжнароднае правасуддзе важнае для Беларусі, але ягоная роля не ў тым, каб замяніць беларускія суды. Яно можа дапамагчы там, дзе нацыянальная сістэма пакуль не здольная дзейнічаць: зафіксаваць міжнародны ўзровень злачынстваў, падтрымаць расследаванні, захаваць доказы, узмацніць ціск на самых высокапастаўленых адказных асоб і паказаць, што нават кіраўнікі дзяржавы не знаходзяцца па-за законам. Гэта асабліва важна да транзіту, калі ўнутры Беларусі немагчыма правесці незалежнае расследаванне.

Але міжнародныя механізмы не змогуць разгледзець усе справы. Міжнародны крымінальны суд ці працэсы ў іншых краінах звычайна ахопліваюць абмежаваную колькасць найбольш сур'ёзных эпізодаў і людзей, якія нясуць найбольшую адказнасць. Яны не заменяць перагляд незаконных прыгавораў, расследаванне тысяч выпадкаў катаванняў, затрыманняў і фабрыкацыі спраў, кампенсацыю шкоды, абарону ахвяраў і рэформу судоў, пракуратуры і следства ўнутры краіны. Асноўная праца ўсё роўна павінна быць зроблена ў самой дэмакратычнай Беларусі.

Аднавіць справядлівасць як частку новай грамадскай дамовы зможа толькі сама Беларусь — праз уласныя незалежныя суды, адкрытыя працэдуры і павагу да правоў ахвяраў і абвінавачаных.

Ужо зараз можна дакументаваць парушэнні, збіраць сведчанні пацярпелых і відавочцаў, захоўваць фота, відэа, медыцынскія дакументы, судовыя рашэнні, дадзеныя аб затрыманнях, спісы датычных службовых асоб і іншыя сляды рэпрэсій.

Трэба падтрымліваць беларускія праваабарончыя арганізацыі, Групу незалежных экспертаў ААН па Беларусі і Міжнародную платформу для Беларусі па прыцягненні вінаватых да адказнасці, бо менавіта яны сёння збіраюць, апрацоўваюць і захоўваюць доказы для будучых працэсаў. Асобная задача — загадзя прадумаць, як гэтыя базы і сведчанні будуць захоўвацца доўгатэрмінова, калі мандаты міжнародных механізмаў скончацца раней, чым адбудзецца дэмакратычны транзіт.

Акрамя доказаў важна захоўваць грамадскую памяць. Злачынствы знікаюць не толькі тады, калі знішчаюць дакументы, але і тады, калі аб іх перастаюць казаць. Таму ўжо зараз патрэбны архівы сведчанняў, публічныя справаздачы, адукацыйныя праграмы, праца з юрыстамі, журналістамі, гісторыкамі, праваабаронцамі і міжнароднымі партнёрамі. Гэта не заменіць будучы суд, але не дасць рэжыму перапісаць гісторыю і падрыхтуе аснову для правасуддзя, якому людзі змогуць давяраць.