• Прэзідэнт перастае быць «цэнтрам кіравання» і становіцца галоўным чынам кіраўніком дзяржавы з прадстаўнічай і арбітражнай роляй. Урад фармуецца парламентам і адказвае перад ім, а не перад прэзідэнтам. То-бок палітычная адказнасць вяртаецца да абраных дэпутатаў, а не да аднаго чалавека.

• Да таго ж важныя прэзідэнцкія ўказы больш не прымаюцца аднаасобна. Для часткі ўказаў уводзіцца контрасігнатура, калі прэм’ер-міністр сваім подпісам дзеліць адказнасць або матывавана адмаўляе, што дадае ўнутраны кантроль і робіць рашэнні больш прадказальнымі.

• Гэта прыкметна адрозніваецца ад дзеючага закона дзевяностых, дзе ў прэзідэнта ў адных руках сканцэнтраваныя кадравыя і кіравальныя рычагі выканаўчай улады. Праект свядома рассейвае ўладу, што для кожнага беларуса азначае меншую залежнасць дзяржавы ад волі аднаго чалавека.

• Арганічны закон — гэта закон, які разгортвае нормы Канстытуцыі ў зразумелыя штодзённыя правілы. Канстытуцыя задае рамку, а арганічны закон напаўняе яе канкрэтным зместам.

• У праекце Канстытуцыі ўказана, што Сойм прымае тры віды законаў: канстытуцыйныя, арганічныя і ардынарныя, і для кожнага ўстаноўлены свой парог прыняцця.

• Звычайны, то-бок ардынарны, закон прымаецца простай большасцю ад тых, хто ўдзельнічае ў галасаванні, але пры гэтым не менш як адной трэці ад канстытуцыйнага складу парламента.

• Арганічны закон патрабуе ўжо большасці ад усяго канстытуцыйнага складу Сойма, таму яго складаней прыняць і лягчэй абараніць ад сітуацыйных зменаў.

• А канстытуцыйны закон мае найвышэйшы бар’ер: ён ухваляецца ў трэцім чытанні трыма пятымі ад канстытуцыйнага складу, а змены ў асноўныя раздзелы дадаткова прымаюцца праз рэферэндум.

• Па сутнасці, чым глыбей закон умешваецца ў уладную будову, тым шырэйшай павінна быць згода для яго прыняцця. Гэта і ёсць гарантыя прадказальнасці і ўстойлівасці правілаў, ад якіх залежыць жыццё кожнага беларуса.

• Ключавое адрозненне — у стаўленні да Канстытуцыі і ролі закона побач з ёй. Дзеючы закон аб прэзідэнце ў многім проста перапісвае канстытуцыйныя нормы «слова ў слова». У выніку Канстытуцыя выглядае як вітрына дэкларацыяў, а за «працоўным тэкстам» грамадзяне, чыноўнікі і суддзі звяртаюцца не да яе, а да копіі ў выглядзе закона.

• Новы праект змяняе гэтую логіку. Ён не паўтарае артыкулы Канстытуцыі, а дакладна спасылаецца на іх і рэгулюе толькі тое, чаго ў Канстытуцыі няма: працэдуры, дэталі і парадак прымянення нормаў. Так Канстытуцыя зноў становіцца галоўнай крыніцай права, да якой звяртаюцца ў першую чаргу, а сам закон — акуратным інструментам яе рэалізацыі.

• Інакш кажучы, цяперашняя практыка прыніжае статус Канстытуцыі, робячы яе тэкстам без рэальнага дзеяння. Праект закона «Аб Прэзідэнце» выпраўляе гэта: ліквідуе дубляванні, змяншае супярэчнасці і дадае прававой яснасці для кожнага беларуса.

• Гэта зроблена для таго, каб закрыць небяспечную «шэрую зону» паміж абвяшчэннем вынікаў выбараў прэзідэнта і момантам прысягі. У гэты перыяд у краіны ўжо ёсць абраны прэзідэнт, але фармальна ён або яна яшчэ не ўступіў(ла) на пасаду, і без дакладных правілаў усё ўпіраецца ў добрую волю ўлады, якая сыходзіць.

• Новы праект закона ліквідуе вакуум і прама ўводзіць статус абранага, але яшчэ не прыведзенага да прысягі прэзідэнта, замацоўвае яго базавыя гарантыі — ахову, мінімальны сакратарыят, доступ да неабходнай інфармацыі — і апісвае саму працэдуру ўступлення на пасаду. Дзякуючы гэтаму перадача ўлады становіцца прадказальнай і бяспечнай, а не прадметам імправізацыяў.

• Досвед 2020 года паказаў цану заканадаўчым прабелам. Святлана Ціханоўская была абраная, але не змагла ўступіць на пасаду, таму што дзейны прэзідэнт адмовіўся забяспечыць мірную перадачу ўлады. У той момант абраная на пасаду прэзідэнта Святлана Ціханоўская фактычна не была абароненая законам: не было гарантаванага права рыхтавацца да прысягі і прымаць справы, а сама працэдура перадачы ўлады не была прапісаная. Праект закона ліквідуе гэтую ўразлівасць, каб воля выбарцаў заўсёды ператваралася ў мірны і законны пераход паўнамоцтваў.

• Перайменаванне — не пра шыльду, а пра сэнс. У дзеючай мадэлі «Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь» — гэта орган дзяржаўнага кіравання, са сваёй «уладнай вагой» і правам фактычна фарміраваць паралельны цэнтр прыняцця рашэнняў вакол прэзідэнта. Адсюль і перакос: апарат пачынае не абслугоўваць інстытут, а падмяняць сабой нармальныя працэдуры іншых органаў улады.

• Праект змяняе парадыгму: замест «адміністрацыі» з’яўляецца «Офіс прэзідэнта» як сэрвісная структура без уласных уладных паўнамоцтваў, створаная для арганізацыйнай падтрымкі рэалізацыі паўнамоцтваў прэзідэнта. Іншымі словамі, з органа дзяржаўнага кіравання апарат ператвараецца ў сэрвіс пры інстытуце прэзідэнта.

• Рэгуляваць заробак прэзідэнта ў законе трэба, каб прыбраць туман вакол грошай першай пасады і задаць зразумелыя рамкі для ўсёй дзяржаўнай службы. Цяпер памер акладу прэзідэнта фактычна схаваны за формулай «у адпаведнасці з заканадаўствам», то-бок вызначаецца закрытымі падзаконнымі актамі і застаецца непразрыстым для грамадства.

• Праект закона робіць правілы яснымі: аклад прэзідэнта фіксуецца як дванаццаць базавых акладаў дзяржаўнага службоўца і адначасова становіцца верхняй планкай — ніводная дзяржаўная службовая асоба не можа атрымліваць больш, чым кіраўнік дзяржавы. Так знікаюць сумневы, зніжаецца рызыка карупцыйных рашэнняў і з’яўляецца давер да таго, як трацяцца падаткі. Плюс важны сістэмны эфект: калі памер і прынцып разліку запісаныя проста ў законе, іх нельга змяняць па волі аднаго чалавека, а бюджэт загадзя разумее абавязацельствы. Гэта больш сумленна і празрыста, чым бягучая мадэль з дзевяностых.

Абмеркаваць праект і прапанаваць праўкі можна на некалькіх адкрытых пляцоўках:

• на сайце https://prastora.info

• у мабільным дадатку SVAE (у супольнасці «Праект Канстытуцыі Беларусі»)

• а таксама на платформе «Тры Сланы» http://tryslany.com

На кожнай з іх Вы можаце пакінуць каментар да канкрэтнага артыкула або агульны водгук — ананімна або пад сваім імем. Усе пляцоўкі абараняюць персанальныя даныя. Прапановы з гэтых рэсурсаў рэгулярна збіраюцца і перадаюцца ў рабочую групу для разгляду.