• Паводле дзеючай Канстытуцыі занадта многа ўлады ў аднаго чалавека, а звычайны беларус амаль не ўплывае на рашэнні. Адсюль слабая абарона правоў і недавер да дзяржавы.

• Новая Канстытуцыя патрэбная, каб улада насамрэч належала грамадзянам, была абмежаваная законам і падсправаздачная, правы чалавека абараняліся незалежным судом, а рашэнні прымаліся бліжэй да людзей.

• Вяртанне да рэдакцыі 1994 года пакіне занадта многа ўлады ў прэзідэнта, а значыць, рызыка паўтарэння ранейшых аўтарытарных практык нікуды не знікне. Просты «адкат назад» не ліквідуе саму прычыну цяперашніх праблемаў.

• У Канстытуцыі 1994 года не было раздзела пра Урад. Парадак фарміравання мясцовай выканаўчай улады таксама не быў прапісаны, таму сённяшняя практыка, калі кіраўнікоў выканкамаў прызначае прэзідэнт, пачатковаму тэксту Канстытуцыі не супярэчыць. Іншымі словамі, «вяртанне назад» захоўвае тую ж логіку цэнтралізаванай вертыкалі.

• Новы праект Канстытуцыі прапануе іншую архітэктуру ўлады і абапіраецца на сучасныя еўрапейскія стандарты і досвед апошніх гадоў, а не на састарэлы кампраміс сярэдзіны 90-х.

• Над праектам працавала Грамадская канстытуцыйная камісія — каля трыццаці чалавек: былыя дэпутаты Вярхоўнага Савета, суддзі першага складу Канстытуцыйнага Суда, лідары палітычных партыяў і незалежныя эксперты. Каардынаваў працу Мечыслаў Грыб. Разам з ім ключавую ролю адыгрывалі Міхаіл Пастухоў і Анатоль Лябедзька. Гэта каманда практыкаў і тэарэтыкаў, якія добра ведаюць беларускую прававую сістэму і ўмеюць перакладаць каштоўнасці ў дзеючыя нормы.

• Праект ствараўся адкрыта: за дзевяць месяцаў 2021 года адбылося каля двух дзясяткаў публічных абмеркаванняў, выпушчана каля 150 асветніцкіх матэрыялаў з сумарным ахопам не менш як 1,5 млн чалавек, а ў працоўную групу паступіла прыкладна тры тысячы прапановаў і заўвагаў. Паралельна тэкст рэгулярна абнаўляўся і накіроўваўся на экспертызу.

• Зваротную сувязь дапоўнілі грамадскія апытанні: на платформе «Голас» у канцы 2020 года адказалі 463 594 чалавек, а ў жніўні 2021 года супольнасць «Сумленныя людзі» апытала яшчэ 8 361 удзельніка — гэтыя даныя ўлічваліся пры дапрацоўцы тэксту.

• Дадаткова праект рэцэнзавалі незалежныя еўрапейскія эксперты па канстытуцыйным праве, каб звераць падыходы з сучаснымі стандартамі.

• Праект змяняе логіку кіравання краінай. Замест сістэмы, дзе ключавыя рашэнні замыкаюцца на прэзідэнце і створанай пад яго надбудове накшталт Усебеларускага народнага сходу, цэнтр адказнасці вяртаецца ў абраны парламент і падсправаздачны яму ўрад. Прэзідэнт застаецца кіраўніком дзяржавы, але з прадстаўнічымі і арбітражнымі функцыямі без магчымасці аднаасобна кіраваць выканаўчай уладай. Гэта знізіць канцэнтрацыю ўлады ў адных руках і зробіць палітыку зменнай і падкантрольнай грамадзянам.

• У адрозненне ад дзеючай мадэлі, дзе рашэнні спускаюцца зверху па «вертыкалі», праект Канстытуцыі замацоўвае рэальнае мясцовае самакіраванне. Ключавыя пытанні на мясцовым узроўні будуць вырашаць абраныя органы мясцовага самакіравання, якія будуць мець адпаведныя рэсурсы і паўнамоцтвы.

• У праекце Канстытуцыі прыярытэт аддадзены чалавеку і яго правам: яны прама названыя найвышэйшай каштоўнасцю, і пад гэта закладзеныя рэальныя механізмы абароны. Гэта адрозніваецца ад сённяшняй практыкі, калі «дзяржаўныя інтарэсы» нярэдка ставяць вышэй за правы чалавека. Дадаецца пасада Упаўнаважанага па правах чалавека — незалежнага абаронцы правоў грамадзянаў і пасярэдніка паміж чалавекам і дзяржавай.

• Суды перабудоўваюцца так, каб быць сапраўды незалежнымі і абараняць чалавека ў спрэчцы з уладай на роўных. Узмацняюцца паўнамоцтвы Канстытуцыйнага суда, сістэма робіцца адкрытай да міжнародных механізмаў абароны. У дзеючай Канстытуцыі ўсяго гэтага няма.

• У выніку галоўнае адрозненне такое: дзеючая Канстытуцыя ўзмацняе прэзідэнцкую канцэнтрацыю ўлады, праект — размяркоўвае ўладу, ставіць правы чалавека ў цэнтр, робіць суд незалежным і вяртае людзям уплыў праз парламент і моцнае мясцовае самакіраванне.

Абмеркаваць праект і прапанаваць праўкі можна на некалькіх адкрытых пляцоўках:

• на сайце https://prastora.info

• у мабільным дадатку SVAE (у супольнасці «Праект Канстытуцыі Беларусі»)

• а таксама на платформе «Тры Сланы» http://tryslany.com

На кожнай з іх Вы можаце пакінуць каментар да канкрэтнага артыкула або агульны водгук — ананімна або пад сваім імем. Усе пляцоўкі абараняюць персанальныя даныя. Прапановы з гэтых рэсурсаў рэгулярна збіраюцца і перадаюцца ў рабочую групу для разгляду.