• Новы закон патрэбны, каб вярнуць людзям уплыў на рашэнні побач з іх домам і адысці ад цяперашняй «вертыкалі», калі ўсё вырашаюць «наверсе». Сёння мясцовыя выканкамы падпарадкоўваюцца не жыхарам, а прэзідэнту і іншым вышэйстаячым органам, таму важныя пытанні спускаюцца зверху.

• Праект закона прапануе іншую аснову: рэальную дэцэнтралізацыю і прынцып рабіць на мясцовым узроўні тое, што найлепш вырашаецца на месцах. Мясцовыя бюджэты і маёмасць перастаюць быць часткай агульнадзяржаўнага бюджэту, а становяцца рэальным рэсурсам супольнасці. Удзел людзей у прыняцці рашэнняў замацоўваецца як норма. Так рашэнні стануць бліжэй, празрыстымі і зразумелымі для кожнага беларуса.

• Цяпер сістэма з абласцей, раёнаў і сельсаветаў працуе неэфектыўна. Сельсаветы слабыя, бо ў іх мала ўласных грошай і правоў, яны залежаць ад раёна і рэдка самі вырашаюць сур’ёзныя задачы. Раёны заваленыя «ручнымі» даручэннямі старшыням райвыканкамаў, аж да асабістай адказнасці за стратныя гаспадаркі, таму парадак дня зводзіцца да вертыкальных кампаніяў, а не да рэальных мясцовых праграмаў. Вобласці прымаюць рашэнні здалёк, таму нярэдка не бачаць мясцовую рэальнасць і прапануюць рашэнні, далёкія ад патрэбаў людзей.

• Двухузроўневая мадэль Павет–Грамада гэта выпраўляе. Грамада — гэта вашая супольнасць: горад або група найбліжэйшых вёсак і пасёлкаў, звычайна 15–20 тысячаў жыхароў. Тут вырашаюць тое, што бліжэй да чалавека і патрабуе хуткай рэакцыі. Павет — аб’яднанне некалькіх Грамадаў, звычайна 300–350 тысячаў жыхароў, для буйных задачаў, якія выгадней рабіць разам: агульныя дарогі, шпіталі, вялікія праекты. Павет не начальнік для Грамадаў, а партнёр і ўзмацняльнік, які падключаецца там, дзе адной Грамадзе сілаў або сродкаў не хапае.

• Паводле ацэнак экспертаў, у краіне будзе каля двухсот Грамадаў і каля дваццаці Паветаў. Так паўнамоцтвы і рэсурсы наблізяцца да людзей, а мясцовая ўлада стане больш устойлівай і эканамічна самастойнай. Сэнс просты: кожная задача вырашаецца на тым узроўні, дзе гэта хутчэй, танней і якасней. Таму будзе менш бюракратыі, больш зразумелая адказнасць і больш карысці для кожнага беларуса.

• «Бюджэт грамадзянскага ўдзелу» — гэта калі частку мясцовага бюджэту мясцовыя жыхары размяркоўваюць самі. Жыхары прапануюць праекты для сваёй Грамады, галасуюць за іх і выбіраюць, што рабіць у першую чаргу — ад добраўпарадкавання да невялікіх лакальных рашэнняў. То-бок гэта не просьбы «наверх», а зразумелая працэдура, у якой грошы ідуць за выбарам жыхароў.

• У праекце закона гэта замацоўваецца наступным чынам: Рада Грамады зацвярджае правілы такога працэсу, а фінансаванне ідзе з бюджэту Грамады на праекты, якія можна рэальна выканаць за адзін бюджэтны год. Дзякуючы гэтаму ўлада на месцах становіцца больш празрыстай, а ў кожнага мясцовага жыхара з’яўляецца просты інструмент уплываць на тое, куды ідуць агульныя грошы.

• Не атрымаецца. Менавіта для гэтага ў праекце закладзены механізм выраўноўвання. Ён патрэбны, каб у кожнай Грамады і кожнага Павета хапала грошай на базавыя паслугі і развіццё, нават калі ўласныя даходы невысокія. Дзяржава дапамагае фарміраваць даходы мясцовых бюджэтаў, сочыць за законным і эфектыўным расходаваннем сродкаў і гарантуе мінімальна дастатковую даходную базу. Паводле зразумелых правілаў недастаючыя сумы дадаюцца так, каб стандарты паслугаў не «праседалі» ў менш забяспечаных супольнасцях.

• Пры гэтым мясцовыя грошы застаюцца ў самой Грамадзе. Ніхто не забірае іх у суседзяў. Дадатковая дапамога прыходзіць з рэспубліканскага бюджэту. Мінімальныя памеры мясцовых бюджэтаў разлічваюцца па норме «на аднаго жыхара» з улікам асаблівасцяў тэрыторыі — эканамічных, сацыяльных і прыродных. У выніку разрыў не ператвараецца ў прорву, а кожны беларус атрымлівае базавыя паслугі на годным узроўні, дзе б ён ні жыў.

• Дэлегаваныя паўнамоцтвы — гэта задачы, якія перадаюць для выканання «на месцы». Іх можа дэлегаваць дзяржава праз закон, а можа — суседняя Грамада або Павет па дамове аб супрацоўніцтве. Галоўнае, што разам з задачай перадаюцца і рэсурсы для яе выканання. Таму гэта не распараджэнне «зверху па званку», а законная і зразумелая перадача працы з адказнасцю і фінансаваннем.

• Арганічны закон — гэта закон, які разгортвае нормы Канстытуцыі ў зразумелыя штодзённыя правілы. Канстытуцыя задае рамку, а арганічны закон напаўняе яе канкрэтным зместам.

• У праекце Канстытуцыі ўказана, што Сойм прымае тры віды законаў: канстытуцыйныя, арганічныя і ардынарныя, і для кожнага ўстаноўлены свой парог прыняцця.

• Звычайны, то бок ардынарны, закон прымаецца простай большасцю ад тых, хто ўдзельнічае ў галасаванні, але пры гэтым не менш як адной трэці ад канстытуцыйнага складу парламента.

• Арганічны закон патрабуе ўжо большасці ад усяго канстытуцыйнага складу Сойма, таму яго складаней прыняць і лягчэй абараніць ад сітуацыйных змен.

• А канстытуцыйны закон мае найвышэйшы бар’ер: ён ухваляецца ў трэцім чытанні трыма пятымі ад канстытуцыйнага складу, а змены ў асноўныя раздзелы дадаткова прымаюцца праз рэферэндум.

• Па сутнасці, чым глыбей закон умешваецца ў уладную будову, тым шырэйшай павінна быць згода для яго прыняцця. Гэта і ёсць гарантыя прадказальнасці і ўстойлівасці правіл, ад якіх залежыць жыццё кожнага беларуса.

Абмеркаваць праект і прапанаваць праўкі можна на некалькіх адкрытых пляцоўках:

• на сайце https://prastora.info

• у мабільным дадатку SVAE (у супольнасці «Праект Канстытуцыі Беларусі»)

• а таксама на платформе «Тры Сланы» http://tryslany.com

На кожнай з іх Вы можаце пакінуць каментар да канкрэтнага артыкула або агульны водгук — ананімна або пад сваім імем. Усе пляцоўкі абараняюць персанальныя даныя. Прапановы з гэтых рэсурсаў рэгулярна збіраюцца і перадаюцца ў рабочую групу для разгляду.